سایت کازینو کازینو انلاین معتبرترین کازینو آنلاین فارسی کازینو انلاین با درگاه مستقیم کازینو آنلاین خارجی سایت کازینو انفجار کازینو انفجار بازی انفجار انلاین کازینو آنلاین انفجار سایت انفجار هات بت بازی انفجار هات بت بازی انفجار hotbet سایت حضرات سایت شرط بندی حضرات بت خانه بت خانه انفجار تاینی بت آدرس جدید و بدون فیلتر تاینی بت آدرس بدون فیلتر تاینی بت ورود به سایت اصلی تاینی بت تاینی بت بدون فیلتر سیب بت سایت سیب بت سایت شرط بندی سیب بت ایس بت بدون فیلتر ماه بت ماه بت بدون فیلتر دانلود اپلیکیشن دنس بت دانلود برنامه دنس بت برای اندروید دانلود دنس بت با لینک مستقیم دانلود برنامه دنس بت برای اندروید با لینک مستقیم Dance bet دانلود مستقیم بازی انفجار دنس بازی انفجار دنس بت ازا بت Ozabet بدون فیلتر ازا بت Ozabet بدون فیلتر اپلیکیشن هات بت اپلیکیشن هات بت برای اندروید دانلود اپلیکیشن هات بت اپلیکیشن هات بت اپلیکیشن هات بت برای اندروید دانلود اپلیکیشن هات بت عقاب بت عقاب بت بدون فیلتر شرط بندی کازینو فیفا نود فیفا 90 فیفا نود فیفا 90 شرط بندی سنگ کاغذ قیچی بازی سنگ کاغذ قیچی شرطی پولی bet90 بت 90 bet90 بت 90 سایت شرط بندی پاسور بازی پاسور آنلاین بت لند بت لند بدون فیلتر Bababet بابا بت بابا بت بدون فیلتر Bababet بابا بت بابا بت بدون فیلتر گلف بت گلف بت بدون فیلتر گلف بت گلف بت بدون فیلتر پوکر آنلاین پوکر آنلاین پولی پاسور شرطی پاسور شرطی آنلاین پاسور شرطی پاسور شرطی آنلاین پاسور شرطی پاسور شرطی آنلاین پاسور شرطی پاسور شرطی آنلاین تهران بت تهران بت بدون فیلتر تهران بت تهران بت بدون فیلتر تهران بت تهران بت بدون فیلتر تخته نرد پولی بازی آنلاین تخته ناسا بت ناسا بت ورود ناسا بت بدون فیلتر هزار بت هزار بت بدون فیلتر هزار بت هزار بت بدون فیلتر شهر بت شهر بت انفجار چهار برگ آنلاین چهار برگ شرطی آنلاین چهار برگ آنلاین چهار برگ شرطی آنلاین رد بت رد بت 90 رد بت رد بت 90 پنالتی بت سایت پنالتی بت بازی انفجار حضرات حضرات پویان مختاری بازی انفجار حضرات حضرات پویان مختاری بازی انفجار حضرات حضرات پویان مختاری سبد ۷۲۴ شرط بندی سبد ۷۲۴ سبد 724 بت 303 بت 303 بدون فیلتر بت 303 بت 303 بدون فیلتر شرط بندی پولی شرط بندی پولی فوتبال بتکارت بدون فیلتر بتکارت بتکارت بدون فیلتر بتکارت بتکارت بدون فیلتر بتکارت بتکارت بدون فیلتر بتکارت بت تایم بت تایم بدون فیلتر سایت شرط بندی بدون نیاز به پول یاس بت یاس بت بدون فیلتر یاس بت یاس بت بدون فیلتر بت خانه بت خانه بدون فیلتر Tatalbet tatalbet 90 تتل بت شرط بندی تتل بت شرط بندی تتلو Tatalbet tatalbet 90 تتل بت شرط بندی تتل بت شرط بندی تتلو Tatalbet tatalbet 90 تتل بت شرط بندی تتل بت شرط بندی تتلو Tatalbet tatalbet 90 تتل بت شرط بندی تتل بت شرط بندی تتلو Tatalbet tatalbet 90 تتل بت شرط بندی تتل بت شرط بندی تتلو Tatalbet tatalbet 90 تتل بت شرط بندی تتل بت شرط بندی تتلو اپلیکیشن سیب بت دانلود اپلیکیشن سیب بت اندروید اپلیکیشن سیب بت دانلود اپلیکیشن سیب بت اندروید اپلیکیشن سیب بت دانلود اپلیکیشن سیب بت اندروید سیب بت سایت سیب بت بازی انفجار سیب بت سیب بت سایت سیب بت بازی انفجار سیب بت سیب بت سایت سیب بت بازی انفجار سیب بت بت استار سایت استاربت بت استار سایت استاربت پابلو بت پابلو بت بدون فیلتر سایت پابلو بت 90 پابلو بت 90 پیش بینی فوتبال پیش بینی فوتبال رایگان پیش بینی فوتبال با جایزه پیش بینی فوتبال پیش بینی فوتبال رایگان پیش بینی فوتبال با جایزه بت 45 سایت بت 45 بت 45 سایت بت 45 سایت همسریابی پيوند سایت همسریابی پیوند الزهرا بت باز بت باز کلاب بت باز 90 بت باز بت باز کلاب بت باز 90 بری بت بری بت بدون فیلتر بازی انفجار رایگان بازی انفجار رایگان اندروید بازی انفجار رایگان سایت بازی انفجار رایگان بازی انفجار رایگان اندروید بازی انفجار رایگان سایت شير بت بدون فيلتر شير بت رویال بت رویال بت 90 رویال بت رویال بت 90 بت فلاد بت فلاد بدون فیلتر بت فلاد بت فلاد بدون فیلتر بت فلاد بت فلاد بدون فیلتر روما بت روما بت بدون فیلتر پوکر ریور تاس وگاس بت ناببتکارتسایت بت بروسایت حضراتسیب بتپارس نودایس بتسایت سیگاری بتsigaribetهات بتسایت هات بتسایت بت بروبت بروماه بتاوزابت | ozabetتاینی بت | tinybetبری بت | سایت بدون فیلتر بری بتدنس بت بدون فیلترbet120 | سایت بت ۱۲۰ace90bet | acebet90 | ac90betثبت نام در سایت تک بتسیب بت 90 بدون فیلتریاس بت | آدرس بدون فیلتر یاس بتبازی انفجار دنسبت خانه | سایتبت تایم | bettime90دانلود اپلیکیشن وان ایکس بت 1xbet بدون فیلتر و آدرس جدیدسایت همسریابی دائم و رایگان برای یافتن بهترین همسر و همدمدانلود اپلیکیشن هات بت بدون فیلتر برای اندروید و لینک مستقیمتتل بت - سایت شرط بندی بدون فیلتردانلود اپلیکیشن بت فوت - سایت شرط بندی فوت بت بدون فیلترسایت بت لند 90 و دانلود اپلیکیشن بت 90سایت ناسا بت - nasabetدانلود اپلیکیشن ABT90 - ثبت نام و ورود به سایت بدون فیلتر

क्यों नीतीश कुमार पर शराबबंदी की सनक सवार हो गई है?

शराबबंदी नीतीश कुमार के एक-डेढ़ दशकों की राजनीति की बड़ी उपलब्धि नहीं, बल्कि उनकी राजनीतिक महत्वाकांक्षा के अवसान का सूचक है.

/
Nitish Kumar reuters
नीतीश कुमार. (फोटो: रॉयटर्स)

शराबबंदी नीतीश कुमार के एक-डेढ़ दशकों की राजनीति की बड़ी उपलब्धि नहीं, बल्कि उनकी राजनीतिक महत्वाकांक्षा के अवसान का सूचक है.

Nitish Kumar
बिहार के मुख्यमंत्री नीतीश कुमार. (फाइल फोटो: रॉयटर्स)

शासन चलाने और शासन करने में जो फर्क है, वही फर्क लोकतांत्रिक और एकाधिकारवादी व्यवस्था में है. लेकिन हमारे निर्वाचित नेता अक्सर अपनी लोकप्रियता और बहुमत को मनमाने ढंग से शासन करने का लाइसेंस मान लेते हैं.

जिस देश में सामंतवादी संस्कार की जड़ें बहुत गहरी हों, वहां ऐसा होना कोई अजूबा भी नहीं है.

यही वजह है कि हम ऐसे नेताओं को न सिर्फ बर्दाश्त करते हैं, पर अलग-अलग कारणों से उनकी प्रशंसा भी करते हैं. ‘सुशासन बाबू’ के नाम से मशहूर बिहार के मुख्यमंत्री नीतीश कुमार ऐसे ही नेताओं में से हैं.

भाजपा के मोर्चे को हरा कर महागठबंधन के नेता के रूप में बिहार की बागडोर संभालने के बाद से शराबबंदी उनका प्रिय और प्राथमिक मुद्दा बना हुआ है.

यह महागठबंधन के सात चुनावी संकल्पों में भी एक था और इससे जन-समर्थन, खासकर महिलाओं का वोट पाने में कुछ सहूलियत भी हुई.

बीते साल अप्रैल से में अमली जामा पहना दिया गया और बिहार में देशी-विदेशी शराब की बिक्री और उपभोग को पूरी तरह प्रतिबंधित कर दिया गया.

गांधीवादी आदर्शों और संविधान के नीति-निर्देशक तत्वों की दुहाई देने के साथ नीतीश ने शराब के कारण पारिवारिक और सामाजिक जीवन में आ रही बुराईयों का भी हवाला दिया.

इस निर्णय को बिहार में आम तौर पर सराहा गया और इसे अमल में लाने के लिए हर तबके का सहयोग भी मिला. नीतीश बाबू इससे इस कदर उत्साहित हैं कि देश में कहीं भी जाते हैं तो शराबबंदी का आह्वान करना नहीं भूलते. पहले तो उन्होंने यह भी कहा था कि इस मुद्दे पर वे पूरे भारत में जन-जागरण अभियान चलायेंगे. लेकिन राजनीति के अपने हिसाब-किताब होते हैं.

वर्ष 2019 में मोदी के विकल्प के रूप में उभरने का सपना पाले बिहार के मुख्यमंत्री और उनकी पार्टी जनता दल (यूनाइटेड) नोटबंदी पर कोई ठोस राय नहीं बना सकी तथा पंजाब और उत्तर प्रदेश के चुनावों से भी उन्होंने किनारा कर लिया. बहरहाल, इन मुद्दों पर चर्चा करना विषयांतर होगा.

तो नीतीश कुमार फिर से शराबबंदी पर फोकस कर रहे हैं. इस बार उन्होंने ऐसा नियम बनाया है कि उसकी तुलना किसी भी अजीबो-गरीब शासकीय फरमान से नहीं की जा सकती है. यह एक अजूबा है.

रिपोर्टों के अनुसार, पिछले सप्ताह कैबिनेट ने निर्णय लिया है कि बिहार सरकार का कोई अधिकारी, जज और मजिस्ट्रेट बिहार के बाहर देश-दुनिया में कहीं भी शराब का सेवन नहीं कर सकता है. इसका उल्लंघन करने पर ऐसे व्यक्तियों के विरुद्ध दंडात्मक कार्रवाई की जायेगी.

यह सही है कि सरकार अपने कर्मचारियों के लिए अनुशासन-संबंधी नियम बना सकती है, पर इस नियम का कोई तुक दूर-दूर तक नजर नहीं आता है.

शराबबंदी पर माहौल बनाने को बेचैन नीतीश कुमार यह तो दावा करते हैं कि तीन करोड़ से अधिक लोगों ने इस फैसले के समर्थन में पिछले महीने मानव-श्रृंखला बनायी, पर वे यह बात बताना भूल जाते हैं कि बीते सालों में ऐसा क्या हुआ कि बड़ी संख्या में लोग, विशेष रूप से महिलाएं, शराब को लेकर इतना परेशान क्यों हो गये थे कि वे इस मुद्दे पर मतदान के लिए भी तैयार हो गये.

मसला यह है कि जद(यू)-भाजपा गठबंधन की सरकार के मुखिया के रूप में नीतीश कुमार ने बिहार के हर शहर और कस्बे में बड़ी संख्या में देशी मसालेदार शराब की दुकानों के लाइसेंस बांटे. ‘बिहार में बहार’ के नारे से पहले शराब की बहार थी. हर दो सौ मीटर पर आपको प्लास्टिक के थैले में शराब मिल सकती थी. लाइसेंस बांटते समय नियमों की धज्जियां उड़ायी गयीं.

स्कूल-कॉलेजों, रिहायशी इलाकों, अवैध रूप से सरकारी जमीनों पर कब्जा कर बनायी गयी इमारतों में ऐसी दुकानें खुलीं. उनकी गुणवत्ता और असर का कोई आकलन नहीं किया जाता था.

नतीजा यह हुआ कि शहरों और कस्बों में हर तरफ शराब की बदबू पसर गयी. स्वाभाविक रूप से इस गैरजिम्मेवारी के पारिवारिक और सामाजिक स्तर पर बुरे परिणाम होने थे.

चूंकि ऐसे कारोबार के तार शासन-प्रशासन और माफिया तक जुड़े होते हैं, तो इसके संरक्षण की भी पूरी तैयारी थी. मुख्यधारा की राज्य मीडिया ने कभी भी इस मसले पर खुल कर नहीं बोला, जबकि उसकी खबरें स्थानीयता पर आधारित होती हैं.

मीडिया सुशासन और विकास की पिपिहिरी बजा रहा था. एक तो जद(यू)-भाजपा सरकार के जनाधार का जो सवर्ण वर्चस्व का सामाजिक चरित्र था, उसने माहौल बनाने में बड़ी भूमिका अदा की क्योंकि वह सामान्यतः मुखर और अक्सर वाचाल होता है.

दूसरे, अखबारों को भरपूर सरकारी विज्ञापन देकर उनका मुंह बंद भी रखा गया. एक समय ऐसा भी आया था, जब नीतीश कुमार को बिहार मीडिया का एडिटर-इन-चीफ कहा जाने लगा था. दिल्ली के कुछ भले, लोकप्रिय और विश्वसनीयता रखनेवाले हिंदी-अंग्रेजी पत्रकारों ने भी इसमें सहयोग दिया था.

bihar-human-chain-nitish-kumar
बिहार में शराबबंदी के समर्थन में बनाई गई मानव मानव-श्रृंखला. फाइल फोटो: पीटीआई

अब उस दौर की गलती का कोई पछतावा है या फिर राजनीति के बड़े सवालों पर ठोस रूख अपनाने में हिचक है, जो नीतीश कुमार शराबबंदी के अलावा कुछ और कर नहीं पा रहे हैं.

नीतीश कुमार सधे हुए राजनेता माने जाते हैं. इसे अवसरवाद की संज्ञा भी दी जाती है. वे सांप्रदायिकता के विरोधी हैं, पर संघ परिवार और भाजपा के पुराने नेताओं से उन्हें शिकायत नहीं होती.

वे समाजवादी विचारधारा और पिछड़ों के हित की वकालत करते हैं, पर सवर्ण वर्चस्व के खिलाफ खड़े होने की हिम्मत नहीं जुटा पाते.

लक्ष्मणपुर-बाथे जनसंहार की जांच के लिए राबड़ी सरकार ने अमीर दास आयोग का गठन किया था. वर्ष 2005 में मुख्यमंत्री बनते ही नीतीश ने इसे भंग कर दिया. विभिन्न जनसंहारों में आरोपियों का बरी होना पुलिस जांच पर बड़े सवाल उठाता है.

इन बातों को समझने के लिए राजनीति या समाज का बहुत बड़ा ज्ञानी होने की जरूरत नहीं है. कुछ साल पहले सवर्ण मतदाताओं को रिझाने के लिए उन्होंने आरक्षण का दांव भी चला था.

वर्ष 2011 में उन्होंने सवर्णों की आर्थिक स्थिति का आकलन करने के लिए ‘सवर्ण आयोग’ के गठन का निर्णय लिया था. इस आयोग की सिफारिशों के आधार पर बाद में कुछ आर्थिक मदद देने की घोषणाएं भी हुई थीं, पर आज तक शायद ही किसी को इस आधिकारिक रूप से इस आयोग की रिपोर्ट का अता-पता है.

बिहार में जमीन का मसला बहुत गंभीर है. ग्रामीण क्षेत्रों में लंबे समय से हिंसा, गरीबी, वंचना और कम ऊपज का बड़ा कारण भूमि सुधार का ठीक से नहीं होना तथा कोई ठोस बटाईदारी कानून की कमी है. वर्ष 2008 में डी बंधोपाध्याय आयोग ने इस संबंध में अनेक सुझाव दिये थे. पर बिहार सरकार ने उसे किनारे कर दिया है.

सामाजिक-आर्थिक जनगणना के रिपोर्ट भी इंगित करती है कि बिहार में भूमिहीनों की दशा बेहद खराब है. नीतीश बाबू के एजेंडे में यह मुद्दा न तो 2010 में और न ही 2015 में आ सका था. गांधी और लोहिया का नाम जपनेवाले मुख्यमंत्री अब तो इसे पूरी तरह से बिसार चुके हैं. इतना ही नहीं, इस रिपोर्ट को आज तक सार्वजनिक करने की जहमत भी नहीं उठायी गयी है.

बहरहाल, राजनीतिक समीकरणों के बदलते ही नीतीश ने इस एजेंडे को भी पीछे छोड़ दिया.

लोकतांत्रिक व्यवस्था के प्रति नीतीश कुमार की निष्ठा कितनी मजबूत है, इसका अंदाजा पंचायत चुनावों के लिए उनके द्वारा बनाये गये नियमों से लगाया जा सकता है.

वर्ष 2015 में हरियाणा और राजस्थान की भाजपा सरकारों ने फैसला किया था कि पंचायत का चुनाव लड़ने के लिए उम्मीदवार के घर में शौचालय और उसका शिक्षित होना जरूरी है. सुशासन बाबू भला क्यों पीछे रहते! उन्होंने भी ऐसा नियम बना डाला.

उन्होंने यह समझने की कोशिश नहीं की कि इससे कितने भूमिहीन और गरीब पंचायत में हिस्सेदारी के अपने संवैधानिक अधिकार से वंचित रह जायेंगे. बहरहाल, लालू प्रसाद के दबाव में इन नियमों को पिछले साल के पंचायत चुनावों में लागू नहीं किया गया.

शराबबंदी नीतीश कुमार के एक-डेढ़ दशकों की राजनीति की बड़ी उपलब्धि नहीं, बल्कि उनकी राजनीतिक महत्वकांक्षा के अवसान का सूचक है.

राष्ट्रीय राजनीति में अपनी संभावनाओं को धूल-धूसरित होते देख अब वे नैतिकता के पैरोकार के रूप में अपनी उपस्थिति को मजबूत करना चाहते हैं.

उन्हें यह भी पता है कि राज्य के अगले चुनाव में उन्हें अपने ही गठबंधन के घटक दल से चुनौती मिल सकती है. इन कारणों से यह भी संभव है कि उन्हें अब शासन चलाने में उतनी रूचि नहीं रही हो.

अपनी साख का इस्तेमाल कर वे अपनी पार्टी को बिहार से बाहर स्थापित करने में भी न सिर्फ विफल रहे हैं, बल्कि राष्ट्रीय नेतृत्व को अपने हिसाब से उन्होंने नियंत्रित भी रखा है. नोटबंदी के मुद्दे पर उनके रवैये को देख कर इसका अंदाजा लगाया जा सकता है.

बहरहाल, जिस तरह से बिहार के पड़ोसी राज्यों के शराब कारोबारियों की चांदी है, वैसे ही नये आदेश से अब अधिकारियों को परेशान होना पड़ेगा. बिहार पुलिस शराबबंदी को सफल बनाने में इस कदर मशगूल है कि अपराधी भी नीतीश के प्रशंसक हो गये हैं.

(लेखक वरिष्ठ पत्रकार हैं )